Asesu’r Effaith ar Iechyd

Asesu’r Effaith ar Iechyd

Asesiad o'r Effaith ar Iechyd yw'r enw technegol am syniad synnwyr cyffredin.  Mae'n broses sy'n ystyried effeithiau ehangach polisïau a mentrau lleol a chenedlaethol a sut y gallant hwy, yn eu tro, effeithio ar iechyd a lles pobl.  Gall rhai o'r pethau hyn fod yn gadarnhaol, a gallai eraill fod yn niweidiol a bydd angen mesurau lliniaru ar eu cyfer.  Y syniad yw sicrhau y gellir addasu unrhyw fenter arfaethedig i sicrhau'r budd mwyaf yn nhermau ei heffeithiau ar iechyd lleol a lleihau unrhyw niwed.  Mae AEI yn ceisio mynd i'r afael ag anghydraddoldeb ac annhegwch iechyd yn ogystal ag atal rhai newydd rhag cael eu creu.  Wrth inni symud i sefyllfa o integreiddio polisïau a gwasanaethau, mae AEI yn offeryn defnyddiol iawn ar gyfer integreiddio'r gwaith o hybu iechyd a lles mewn ystod ehangach o bolisïau, rhaglenni a gwasanaethau.

Derbynnir Consensws Gothenburg Canolfan Polisi Iechyd Ewrop (1999) yn gyffredinol fel y diffiniad arloesol o Asesiad o’r Effaith ar Iechyd ac mae’n ei ddiffinio fel:

Cyfuniad o weithdrefnau, dulliau ac offer y gellir eu defnyddio i farnu effeithiau posibl polisi, rhaglen neu brosiect ar iechyd poblogaeth, a dosbarthiad yr effeithiau hynny yn y boblogaeth honno.

Fodd bynnag, mae diffiniadau eraill wedi’u cynnig yn ddiweddar (Elliott ac eraill 2010) wrth i’r arfer o ddefnyddio AEI ddatblygu:

‘...a process through which evidence (of different kinds), interests, values and meanings are brought into dialogue between relevant stakeholders (politicians, professionals and citizens) in order imaginatively to understand and anticipate the effects of change on health and health inequalities in a given population’.

Mae’r ail ddiffiniad yn cydnabod nad yw cyfeiriad a natur effeithiau iechyd yn amlwg nac yn cael eu derbyn yn unfrydol gan bawb, maent yn destun trafodaeth ac yn cynnwys syniadau gwahanol ynglŷn â beth yw iechyd a pha amodau sydd eu hangen ar gyfer iechyd.  Er hynny, mae AEI yn darparu fframwaith ar gyfer cyflwyno safbwyntiau gwahanol ar dystiolaeth ac iechyd a chraffu ar y safwyntiau hynny.

Mae AEI yn ffordd systemataidd, gwrthrychol ond hyblyg o asesu effeithiau cadarnhaol a negyddol cynnig ar iechyd a lles ac mae’n awgrymu ffyrdd i sicrhau’r cyfleoedd gorau i wella iechyd a lleihau’r risgiau i iechyd.  Mae AEI yn edrych ar iechyd yn ei ystyr ehangaf, gan ddefnyddio ffactorau ehangach iechyd fel fframwaith.

Yr hyn sy’n bwysig yw bod AEI yn amlygu’r ffordd anghyson y gallai effeithiau ar iechyd gael eu dosbarthu ar draws poblogaeth ac mae’n ceisio mynd i’r afael ag anghydraddoldebau ac annhegwch iechyd presennol yn ogystal ag osgoi’r sefyllfa o greu rhai newydd.  Mae AEI yn offeryn sy’n cefnogi’r broses o wneud penderfyniadau ac, oherwydd hynny, gall hysbysu’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau a chymunedau o effeithiau a chanlyniadau posibl cynnig neu bolisi ar iechyd a lles.

Nid yw’r AEI ynddo’i hun yn ddull o benderfynu a ddylid bwrw ymlaen â pholisi, cynnig neu raglen.  Mae’n ffordd o harneisio ystod eang o dystiolaeth ac asesu ei berthnasedd a’r ffordd y mae’n cael ei chyflwyno mewn cyd-destun lleol, rhanbarthol neu genedlaethol penodol.

Fodd bynnag, mae yna wahanol fathau o wybodaeth, mae rhywfaint o’r wybodaeth yn wybodaeth gyd-destunol sydd gan gymunedau am y lleoedd y maent yn byw.  Hefyd, gall y penderfyniadau a wneir gael effaith fawr ar ansawdd bywyd pobl.  Felly, mae cysylltiad clos rhwng cwestiynau am wybodaeth a gwerthoedd ac mae angen sicrhau bod y broses ar gyfer asesu tystiolaeth o bob math yn gadarn, yn gynhwysol ac yn agored.

Lle bynnag y bo’n bosibl, dylid cynnal asesiadau mewn partneriaeth â chynrychiolwyr grwpiau rhanddeiliaid (y rhai sy’n cael eu heffeithio gan, a/neu sydd â budd yn, y cynnig dan sylw).  Mae AEI yn defnyddio unrhyw dystiolaeth ac arbenigedd perthnasol a fyddai’n helpu i lunio barn am yr effeithiau posibl ac felly mae’n ffordd o gefnogi penderfyniadau a wneir ar sail tystiolaeth a gwybodaeth. 

Proses integredig ar gyfer gwneud penderfyniadau a ffactorau iechyd

Mae’r amgylchedd, incwm, cyflogaeth, trefniadaeth trafnidiaeth, cynllun a chyflwr tai, troseddau a chyflwr cymdeithasol a ffisegol cymdogaethau lleol yn cyfrannu at iechyd a lles unigolion a chymunedau.  Mae AEI yn nodi sut y bydd penderfyniad penodol yn addasu’r “ffactorau cymdeithasol” hyn ac yn asesu’r effaith debygol ar iechyd gwahanol grwpiau mewn poblogaeth.

Ni all y GIG weithredu fel yr asiantaeth sy’n bennaf gyfrifol am ein hiechyd a’n lles.  Mae angen proses integredig ar gyfer gwneud penderfyniadau er mwyn mynd i’r afael ag effeithiau cymhleth a niferus polisïau, rhaglenni a phrosiectau, a dylai fod yn elfen ganolog o unrhyw strategaeth genedlaethol a lleol i wella iechyd a mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd.  Yng Nghymru, mae canlyniadau’r dirywiad diwydiannol wedi gadael gwaddol annerbyniol yn nhermau salwch corfforol a meddyliol hirdymor, a marwolaethau cynnar.  Gall AEI sicrhau bod pryderon ynglŷn ag iechyd a lles yn cael eu cynnwys mewn strategaethau ar gyfer adfywio’r ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru.

Manteision AEI

Gall manteision AEI gynnwys:

  • hybu mwy o gydraddoldeb iechyd
  • gweithredu i sicrhau’r buddiannau gorau i iechyd a lles a lleihau risgiau i iechyd a lles
  • ymwybyddiaeth uwch ymhlith y rhai sy’n llunio polisïau a phenderfyniadau ar draws sectorau o sut y gall penderfyniadau effeithio ar iechyd
  • nodi’r cysylltiadau rhwng iechyd a lles a meysydd polisi eraill
  • hybu prosesau cynllunio a gwneud penderfyniadau sy’n seiliedig ar dystiolaeth a gwybodaeth
  • y potensial i leihau’r galw ar wasanaethau’r GIG a gwasanaethau gofal cymdeithasol drwy fuddsoddi mewn polisïau, rhaglenni a phrosiectau sy’n atal salwch.

AEI ym Mholisïau Llywodraeth Cymru

Mae Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd wedi derbyn cefnogaeth gadarn gan Lywodraeth Cymru ers dyddiau cynnar Cynulliad Cymru.  Ym 1998, roedd Gwell Iechyd, Gwell Cymru yn cynnig AEI fel elfen bwysig yn y gwaith o ddatblygu polisi iechyd cyhoeddus yng Nghymru ac aeth Llywodraeth Cymru ymlaen i ariannu’r gwaith o sefydlu Uned Gymorth Asesu Effaith ar Iechyd Cymru o 2001 er mwyn datblygu capasiti llywodraeth leol a sefydliadau eraill i gynnal AEI yng Nghymru.

Dros y deng mlynedd diwethaf, mae AEI wedi cael ei integreiddio yn nifer o feysydd cynllunio polisi yng Nghymru (Gweler y tabl isod).  Mae canllaw Polisi Cynllunio Cymru ar Gynlluniau Datblygu Lleol hefyd yn datgan “Dylid ystyried effeithiau’r cynlluniau ar iechyd a’r ffactorau sy’n effeithio ar iechyd” (t21).  Mae nifer sylweddol o Awdurdodau Lleol yng Nghymru wedi defnyddio AEI fel rhan integredig o’r gwaith o ddatblygu eu Cynlluniau Datblygu Lleol diweddaraf.

Yn fwy diweddar, mae Cynllun Cyflawni Llywodraeth Cymru “Law yn Llaw at Iechyd Meddwl”  2012-16 wedi datgan ei fwriad i “gynyddu nifer yr asesiadau effaith sy’n cynnwys lles meddyliol”.

Dogfen Ganllaw

Argymhelliad

Arweiniad
ar Arfarnu Trafnidiaeth Cymru (2008)

Sgrinio ar gyfer AEI fel gofyniad gorfodol

Nodyn
Cyngor Technegol Mwynau (MTAN) 2: Glo (2009)

AEI i’w gynnwys fel rhan o Asesiad o’r Effaith
Amgylcheddol (pan fydd effeithiau arwyddocaol ar iechyd dynol yn bosibl)

Datganiad
Polisi Cynllunio Mwynau Interim Gweinidogol (MIMPPS) (2009)
  

AEI yn angenrheidiol ar gyfer pob cais cynllunio
am gloddio glo brig yng Nghymru

Nodyn
Cyngor Technegol (TAN) 21: Gwastraff (2014)
  

Cydnabod AEI fel offer gwerthfawr i nodi
pryderon iechyd a lles

Ar y dudalen hon ar bynciau, a thrwy’r tudalennau a’r dolenni sy’n arwain ohoni, cewch ragor o wybodaeth ar sut mae AEI yn cael eu defnyddio yng Nghymru, yn ogystal ag astudiaethau achos, canllawiau a thystiolaeth i’ch cynorthwyo i ddefnyddio AEI a rhannu arfer gorau.

Darllenwch fwy

I weld mwy o fideos ar y testun hwn, ewch i'r dudalen sain a golwg

Environmental factors influence 85 out of the 102 categories of diseases and injuries
The World Health Report

Eisiau cyfrannu at yr adran hon?

Anfonwch y wybodaeth yr hoffech ei hychwanegu at y rhwydwaith

 

Click on the following link to see what's behind door number 13 on our Christmas countdown http://t.co/ssQ97rEJLy http://t.co/0zO8cUJ5qm

@PHNetworkCymru

Click on the following link to see what's behind door number 13 on our Christmas countdown http://t.co/mvxAfT8dbk http://t.co/wmQG8MAUBj

@PHNetworkCymru

Click on the following link to see what's behind door number 13 on our Christmas countdown http://t.co/YX8KcObnr2 http://t.co/Wv87dvOTcW

@PHNetworkCymru